Langstudeerders en kortzichtigheid

Meneer Zijlstra wil argumenten? Goed dan. Het hele idee van boetes voor langstudeerders is gebaseerd op een paar aannames die stuk voor stuk twijfelachtig zijn. Die aannames hebben de volgende vorm: langstudeerders zijn 1) feestende niksnutten die 2) de overheid, de universiteiten en de maatschappij veel geld kosten, 3) de kenniseconomie schaden en waar dus 4) een zogeheten rendementslag te maken is, en wel via 5) boetes die 6) ook nog eens de benodigde bezuinigingen opbrengen ten behoeve van de lege staatskas. Op alle 6 punten lijkt mij echter wel wat af te dingen.

1) Ik zou wel eens cijfers willen zien over waar die groep langstudeerders nu uit bestaat. Er zijn vermoedelijk verschillende oorzaken van lang studeren: medische of sociaal-psychologische problemen, actief in medezeggenschap en verenigingsleven, dubbele studies, extra vakken, buitenlandse stages, bijbanen, verkeerde studiekeuze, en, inderdaad, er zijn ook lapzwansen die jarenlang doen over bepaalde vakken omdat ze er niet hard genoeg voor werken. Die laatste twee groepen nopen zeker tot ‘rendementsbeleid’ maar het probleem met deze groepen is iets anders: het zijn ‘kortstudeerders’. Op verschillende manieren overigens: een deel haakt af in het eerste jaar, eventueel na een bindend studieadvies, langdurig herkansende lapzwansen maken te weinig uren en zijn daarom kortstudeerders.

2) De suggestie is dat langstudeerders veel geld kosten. Hoe dan? Niet doordat ze eindeloos studiefinanciering krijgen, want dat is gelimiteerd. De universitaire opleidingen worden door Den Haag gefinancierd naar aantallen behaalde studiepunten en behaalde diploma’s. Langstudeerders brengen dus minder snel geld in het laatje, maar ze volgen ook minder onderwijs, dus wat kost dat dan? Goed, langstudeerders die eigenlijk kortstudeerders zijn en eindeloos plekken bezet houden in collegezalen door de lapzwans-herkansstrategie, die kosten geld. Zou je denken. Maar hoe gaat dat in de praktijk? De universiteiten moeten hun onderwijs als het ware voorschieten. Er is geen geld voor extra docenten, dus worden de collegezalen en werkgroepen gewoon voller. Hier en daar komt er misschien een tijdelijke docent bij, maar het merendeel wordt opgelost door docenten voor hetzelfde geld meer studenten te geven. Oftewel, langstudeerders kosten nauwelijks geld. Kortstudeerders theoretisch wel, maar dat vangen de docenten op.

3) Ondervindt de kenniseconomie schade van langstudeerders? Niet van de ambitieuze langstudeerders lijkt me, die versterken hun kwaliteiten alleen maar. De kortstudeerders dan? Misschien. Maar een verkeerd gekozen studie ongeïnteresseerd afmaken draagt ook niet bij aan de kenniseconomie. De lapzwanzen dan? Ja, die kunnen wel een prikkel gebruiken. Maar de vraag is of generieke boetes op langstuderen dat doen. Gerichte maatregelen tegen te weinig studieinvestering lijkt me geëigender. Uitdagend onderwijs, kleine groepen, betrokken docenten, directe feedback, fatsoenlijke voorzieningen. Zoiets. Plus betere voorlichting en iets meer selectie aan de poort.

4) Rendement. Het managementtaaltje van kosten en baten, producten en verlies mag van mij best worden gebruikt om de kwaliteit van het hoger onderwijs te beoordelen. Maar neem dan wel alles mee in de berekening. Vereng het niet tot een dom Excelsheet waarin de waarde van een studiepunt of diploma wordt bepaald door wat De Haag ervoor rekent. Hang ook een prijskaartje aan academische vorming, zelfstandig denken, creativiteit, innovatie, reflectie, bevlogenheid.

5) Boetes. Wie verzint nou zoiets? We zijn intussen gewend aan het markt- en productdenken, en eventueel zijn instrumenten als prijsverhogingen en belastingen daarbij in te zetten als er correcties nodig zijn. Maar boetes? Boetes zijn er om strafbaar gedrag te corrigeren, om ander gedrag af te dwingen. Het oogmerk daarvan is de afwezigheid van boetes omdat ieder zich houdt aan de norm. Maar - en dat is nog het ergste van alles - dat is hier helemaal niet de bedoeling!

6) Want het gaat erom dat er 370 miljoen wordt opgebracht als bezuiniging. Een gedachtenexperimentje. Stel, stel dat als door een wonder (of door sluwe diplomacorruptie) geen enkele student meer langer studeert dan zogenaamd beoogd. Te vrezen valt dat de kwaliteit van de studenten, docenten en diploma’s beroerd is geworden, en de kenniseconomie heeft er weinig aan, maar Den Haag moet wel dokken voor die ineens behaalde studiepunten en diploma’s. Krijg nou wat - het hoger onderwijs is ineens duurder geworden! En slechter! En dat terwijl de beoogde ‘bezuiniging’ van 370 miljoen helemaal niet gehaald is. Maar die moet wel ergens weggehaald worden uit het hoger onderwijs. What’s next? Boetes op nominaal studeren?

Marianne van den Boomen

docent Nieuwe Media en Digitale Cultuur